W pokoju, gdzie wszystko się dzieje

Wnioski z międzysektorowego programu Ecosystem Accelerator na temat tworzenia efektywnych systemów migracyjnych.

Globalna migracja to nie kryzys — to codzienność. Jednak systemy, które zbudowaliśmy, by na nią zareagować, pozostają rozproszone, reaktywne i niewystarczająco skuteczne (zob. OECD (2023), Światowy Raport Migracyjny (IOM 2024) oraz MPI (2021), w celu strukturalnej krytyki obecnych systemów migracyjnych). Przez dziesięciolecia rządy, organizacje pozarządowe i firmy podejmowały obiecujące inicjatywy — jednak wiele z tych wysiłków utknęło w miejscu, ponieważ działały w izolacji, konkurowały o rozgłos lub nie uwzględniały strukturalnych wyzwań, z którymi faktycznie borykają się osoby w ruchu migracyjnym.

W 2024 roku Ashoka i IKEA Social Entrepreneurship uruchomiły program Hello Accelerator w Europie i Ameryce Łacińskiej, aby zbadać alternatywne podejście do kwestii migracji. Program ten jest częścią Hello World, globalnej inicjatywy Ashoki, której celem jest przeformułowanie migracji jako źródła przywództwa, innowacji i możliwości systemowych.

Zamiast finansować poszczególne projekty, stworzyliśmy wspólną platformę dla liderów z różnych sektorów  — przedsiębiorców społecznych, decydentów, przedstawicieli korporacji, badaczy, społeczeństwa obywatelskiego i podmiotów medialnych — którzy nie tylko wnoszą specjalistyczną wiedzę ze swoich dziedzin, lecz także angażują się w we współpracę przekraczającą tradycyjne granice. Zachęciliśmy ich do myślenia systemowego, wspólnego działania, a także testowania rozwiązań, które działają. Wielu z tych liderów posiadało osobiste doświadczenia związane z migracją, przez co kształtują proces nie tylko jako beneficjenci, lecz również jako współautorzy systemowych rozwiązań.

Efektem tego nie był pojedynczy model, lecz nowy rodzaj infrastruktury - takiej, która wspiera wspólne uczenie się, rozdziela odpowiedzialność i pozwala zakorzenić się prawdziwym rozwiązaniom. Niniejszy artykuł analizuje charakterystyczne elementy tego procesu oraz systemowe wnioski, przyczyniające się do wzrostu liczby badań nad międzysektorowymi podejściami, które oparte są na ekosystemie w kontekście migracji. Ma zarówno służyć jako refleksja nad praktyką, jak i fundament do przyszłych badań.

Dlaczego systemy migracyjne stoją w miejscu — i jak można je odblokować

Migracja nie funkcjonuje w próżni. Przenika przez rynki pracy, systemy mieszkaniowe, politykę edukacyjną oraz opiekę zdrowotną.

Jak dotąd polityka migracyjna często była opracowywana w odosobnieniu, przez co skupiała się na jednej konkretnej grupie osób w ruchu migracyjnym (np. konkretnej podgrupie osób ubiegających się o azyl lub uchodźców) lub na bardzo ograniczonym aspekcie systemu (np. inicjatywach legislacyjnych mających na celu zapewnienie zezwoleń na pracę dla ograniczonej liczby migrantów w określonej branży) — prowadząc do niezamierzonych konsekwencji w innych obszarach.

Zarówno w Europie, jak i Ameryce Łacińskiej uczestnicy zidentyfikowali wzajemnie wzmacniające się sprzężenia zwrotne, które pokazują w jaki sposób ograniczenia wizowe pogłębiają niestabilność mieszkaniową, jak brak uznawania umiejętności spycha wykwalifikowanych migrantów do nieformalnej pracy oraz jak odizolowane strumienie finansowania hamują innowacje.

Jak przypomina nam Światowy Raport Migracyjny z 2024, te wyzwania stają się coraz bardziej złożone. Współczesna migracja kształtowana jest nie tylko przez konflikty i czynniki ekonomiczne, lecz także przez zmienność klimatu, zmiany demograficzne oraz niestabilność geopolityczną. To nie jest niszowy problem — to zjawisko, które dotyczy wielu sfer życia.

Co zrobiliśmy inaczej

Tradycyjne akceleratory są tworzone po to, by pomagać startupom szybko się rozwijać. Jednak złożone wyzwania, takie jak te związane z migracją, wymagają innego modelu - takiego, który priorytetowo traktuje relacje, refleksję i przeprojektowanie systemów od wewnątrz.

Program Hello Accelerator zastąpił prezentacje inwestorskie mapami systemowymi, szybkim prototypowaniem oraz wspólnymi narzędziami narracyjnymi.

Przez sześć miesięcy 36 liderów zmiany z dwóch kontynentach współtworzyło strategie, opracowywało możliwe interwencje i budowało nowe sojusze. Były one wspierane przez rozszerzoną sieć ponad 100 ekspertów zajmujących się weryfikacją — od pracodawców i dziennikarzy po liderów społeczeństwa obywatelskiego — którzy pomagali w testowaniu założeń i dopracowywaniu wniosków.

Cztery kluczowe działania, które zasilają ten proces:

• Wyczuj i zobrazuj: odkryj, co naprawdę się dzieje. Ponad 100 wywiadów posłużyło do opracowania regionalnych map systemów (Europe Systems Map oraz Latin America Systems Map ), które ujawniły źródłowe przyczyny, krytyczne punkty systemu oraz niezamierzone skutki.

• Uzgodnij i zaprojektuj: stwórz wspólnie plan działania. Uczestnicy wspólnie określili priorytety strategiczne i opracowali możliwe interwencje, opierając się zarówno na doświadczeniu osobistym, jak i na wnikliwości systemowej, a następnie testowali je w ramach wspólnej pracy. 

•  Stwórz prototypy i testuj: próbuj, ucz się, modyfikuj. Pięć grup roboczych opracowało wstępne rozwiązania — od cyfrowych narzędzi dopasowywania talentów po regionalne systemy uznawania kwalifikacji — przygotowując grunt pod przyszłe projekty pilotażowe.

• Aktywuj i wzmocnij: niech to rozbrzmiewa. Laboratorium narracyjne przekłada wyniki badań na historię i ogólnodostępne narzędzia w celu budowania publicznego poparcia i wspólnego zrozumienia, torując drogę dla długoterminowych zmian i wpływów. Prace te obecnie są w toku i będą stopniowo kształtować publiczny dyskurs, a z czasem również wpływać na szersze działania wdrożeniowe.

Ich celem było położenie fundamentów pod długoterminową zmianę systemową poprzez nawiązywanie nowych relacji, wzmacnianie zbiorowych kompetencji oraz kształtowanie wspólnych narracji. Razem elementy te tworzą fundament potrzebny do trwałego podtrzymywania zmian.

Pięć wniosków z doświadczenia w terenie

Proces ten dostarczył istotne dane i wnioski, z których część jest wykorzystywana do tworzenia projektów pilotażowych w celu interwencji w terenie, a także do prowadzenia dalszych badań. Te pięć wniosków podsumowuje najważniejsze odkrycia.

1. Migracja nie jest oddzielnym systemem
 Przenika wszystkie obszary życia publicznego. W Europie bariery związane ze statusem prawnym oraz dyskryminacją w dostępie do mieszkań wzmacniają wykluczenie. W Ameryce Łacińskiej nieformalne zatrudnienie, nieregularny status migracyjny oraz brak uznania kwalifikacji utrudniają dostęp do godnej pracy. Interwencje muszą obejmować różne obszary — w przeciwnym razie istnieje ryzyko przeniesienia problemów w inne miejsca.

2. Narracje są infrastrukturą 
 Publiczne historie kształtują to, co jest możliwe. Narracje przedstawiające migrantów jako zagrożenie lub obciążenie, oprócz tego, że zazwyczaj mijają się z prawdą, nie tylko zniekształcają opinię publiczną, lecz także podważają politykę, finansowanie i wdrażanie inicjatyw włączających. Bez zmiany narracji nawet najlepsza polityka utknie w martwym punkcie. W końcu sama polityka jest często formą instytucjonalizowanego opowiadania historii — narracji osadzonych w prawie i strukturach, które określają, kto należy do wspólnoty, co się liczy i czyje doświadczenie kształtuje przyszłość. Jak zauważa Frank Fischer w książce Reframing Public Policy, zasady kreują narracje „o naszych relacjach… w sposób politycznie wybiórczy”, czyniąc opowiadanie historii nie dodatkiem do rządzenia, lecz jednym z jego kluczowych narzędzi.

W ten sposób uczestnicy programu Hello Accelerator uczynili opowiadanie historii głównym, a nie kosmetycznym elementem, wykorzystując laboratoria narracyjne do przeformułowania migracji jako źródła innowacji i odnowy, w oparciu o dane i rzeczywiste przykłady.

3. Płynne tożsamości wymagają polityki adaptacyjnej 
 Etykiety takie jak „migrant” czy „uchodźca” odnoszą się do konkretnych momentów, a nie do całego życia. Jednak instytucje często traktują te kategorie jakby były niezmienne. Prototypy stworzone przez uczestników — takie jak regionalne porozumienie dotyczące uznawania dyplomów — koncentrowały się na projektowaniu narzędzi i ram działania z zachowaniem elastyczności. Zwracano również uwagę na to jak ważne jest „sformalizowanie” roli społeczności, która gromadzi te tożsamości w ramach procesów decyzyjnych, a także przy budowaniu sieci wsparcia dla nowych osób w ruchu migracyjnym.

4. Współpraca oznacza przepisanie ról na nowo 
 Współpraca między wieloma interesariuszami to nie tylko siedzenie przy jednym stole — to dzielenie się współautorstwem i sprawczością działań. W obu regionach najbardziej przełomowe rozwiązania pochodziły z grup, w których organizacje były kierowane przez migrantów, decydentów, fundatorów i przedsiębiorstwa, a także w tych, które przedefiniowały swoje role — nie tylko konsultując się ze sobą, lecz wspólnie tworząc rozwiązania. Ta reguła wzmacnia argumenty przemawiające za bezpośrednim przywództwem, które zapewnia, że osoby najbardziej dotknięte problemami są współautorami rozwiązania. Jeżeli współpraca nie prowadzi do podziału władzy, powiela istniejące problemy.

5. Umocnij fundamenty innowacji.
 Innowacja jest krucha. Jasno widać, że bez wspólnego fundamentu — struktury podtrzymującej relacje, proces uczenia się, narracje, wspólne cele, sposoby mierzenia sukcesu oraz sprzężenia zwrotne —nowe rozwiązania będą mieć trudności z rozprzestrzenianiem się do reszty sektorów, a także z utrzymaniem się na stałe. 

Wczesne sygnały tego, co jest możliwe

Najważniejszym rezultatem Hello Accelerator jest infrastruktura, która umożliwia tworzenie wspólnych rozwiązań systemowych. Jednocześnie program zapewnia uczestnikom przestrzeń do eksperymentów i tworzenia prototypów potencjalnych interwencji, które mogą stać się długoterminowymi projektami. 

Chociaż zawierają elementy innowacyjne, ich podstawową wartością jest sposób w jaki powstały. Są współtworzone między sektorami i projektowane w celu wypełnienia luk strukturalnych. Ponadto są powiązane z istniejącymi inicjatywami w tej dziedzinie. Są spoiwem fundamentu.

Każdy prototyp, innowacja czy pomysł stanowi strategiczny krok w kierunku jednoczenia interesariuszy, skalowania sprawdzonych rozwiązań oraz wbudowania ich w szerszy systemie zmian, jednocześnie oferując wczesne sygnały potencjału systemowego. Odzwierciedlają one próbę przełamania najważniejszych przeszkód hamujących integrację migrantów.

Niektóre z nich dążą do uznania zdobytej wcześniej wiedzy i doświadczenia za granicą. Inne z koleją badają nowe ścieżki między nieformalnymi, a formalnymi systemami zatrudnienia oraz rozważają, w jaki sposób pracodawcy identyfikują i wartościują talenty migrantów. Jeszcze inni koncentrują się na wzmacnianiu odporności finansowej migrantek poprzez zintegrowane narzędzia wsparcia. Podstawą tego wszystkiego jest wspólne przekonanie, które brzmi: innowacja jest najbardziej efektywna, gdy oparta jest na zaufanych relacjach, współwłasności i zgodności z szerszymi celami systemowymi.

Te wczesne interwencje nie są końcowym celem. Są wczesnymi sygnałami tego, co jest możliwe, gdy systemy — i ludzie w nich działający — zaczynają myśleć i wspólnie działać. Oczekuje się, że te początkowe pomysły będą dalej się rozwijać, gdy przejdą do kolejnej fazy testowania, doskonalenia i adaptacji. Ich prawdziwa wartość polega na tym, że dzięki wspólnej infrastrukturze łączą się, rozwijają i zwiększają swój zasięg.

Gotowy, by na nowo przemyśleć migrację? Zacznij tutaj

W pokoju, gdzie wszystko się dzieje.

Ten cytat z musicalu Hamilton oddaje istotę zmian systemowych, czyli właściwe połączenie ludzi, perspektyw i celu w jednym miejscu — w tym tych, którzy są bezpośrednio dotknięci danym problemem.

Poniższe pytania zostały opracowane na podstawie doświadczeń związanych z programem Ecosystem Accelerator i służą jako wytyczne do oceny trwających programów oraz projektowania nowych działań związanych z migracją. Mają one szerokie zastosowanie, niezależnie od tego, czy początkowy etap dotyczy polityki, finansowania, biznesu czy zmian społecznych:

• Wspólna przestrzeń do słuchania. Czy rzeczywiście współpracujesz z odpowiednimi interesariuszami? A może tylko informujesz ich o podjętych decyzjach? A kiedy angażujesz ludzi, traktujesz ich jako pełnoprawne osoby, czy jedynie jako role, tytuły lub przedstawicieli danego sektora? Jeśli nie budujesz wspólnego obrazu opartego na prawdziwej ludzkiej więzi, powstała inicjatywa może okazać się nieskuteczna, a nawet szkodliwa.

• Kogo jeszcze tam potrzebujemy? Jesteś dźwignią zmian. Lecz każda dźwignia potrzebuje punktu podparcia. Czyich perspektyw brakuje — i w jaki sposób zamierzasz je uwzględnić?

• Nie trać oczu z całości. Jednorazowe spojrzenie na system nie wystarcza. Jak będziesz dbać o to, by wspólny obraz pozostał widoczny w miarę postępów, bez powrotu do utartych schematów?

• Migracja to kwestia, która pojawia się w każdej dyskusji. Migracja nie zniknie — i choć nie jest źródłem problemów, może ujawniać inne dysfunkcje w systemach dotyczących osób przemieszczających się. Zadaj sobie pytanie: Czy migracja i systemy leżące u jej podstaw są traktowane na równi? Czy migracja jest postrzegana jako zjawisko obejmujące różne obszary demograficzne, jak starzenie się społeczeństwa czy zmiany klimatu, czy może wyodrębniamy ją jako osobny problem? Czy nasze kategorie — migrant, przybysz, przyjazna społeczność — pokazują prawdziwą różnorodność doświadczeń, czy jednak wciąż klasyfikujemy ludzi według przestarzałych kategorii?

Te refleksje nie dotyczą tylko udoskonalenia strategii — chodzi w nich o zmianę podejścia. Od udzielania odpowiedzi aż do zadawania lepszych pytań. Od szybkiego działania aż do głębszego nawiązywania więzi. Od pojedynczych interwencji aż po długoterminowe infrastruktury.

Program Hello Accelerator oferuje jeden konkretny przykład tego, jak może wyglądać współpraca oparta na ekosystemie w zakresie migracji. Jednak nie jest to jedyny model — przez co wciąż pozostaje wiele pytań. Jakie warunki sprzyjają rozwojowi wspólnej infrastruktury? Jak zapewnić trwałość kluczowych fundamentów po zakończeniu projektu? Jakie rodzaje przywództwa i modele zarządzania najlepiej wspierają współodpowiedzialność międzysektorową?

To nie są teoretyczne rozważania — to pilne pytania dla fundatorów, instytucji i praktyków, którzy chcą inwestować w długoterminowe zmiany.

Ten artykuł ma na celu zarówno dzielenie się wnioskami z konkretnego procesu, jak i wspieranie rozszerzania pola eksperymentów, badań stosowanych oraz działań opartych na ekosystemie w odpowiedzi na zjawisko migracji.

Dokumentując to, co wyłoniło się w ramach programu Hello Accelerator, mamy nadzieję zaoferować punkt wyjścia, czyli wspólną podstawę, na której inni mogą budować, testować i rozwijać silniejsze zbiorowe strategie. Migracja nadal będzie przekształcać nasz świat. Systemy, które tworzymy w odpowiedzi, muszą być zarówno dynamiczne, zintegrowane jak i trwałe. Zapraszamy wszystkich — fundatorów, praktyków, badaczy, pracodawców — do budowania na tych fundamentach, dzielenia się swoimi doświadczeniami wspólnego kształtowania systemów, które naprawdę działają dla osób przemieszczających się i razem z nimi.

Tekst w wersji oryginalnej ukazał się w Medium.
Tłumaczenie: Oliwia Sikorska